Cagdas.az “Baku Network”da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Dünya tarixində elə münaqişələr var ki, cəbhələrin xəritəsini dəyişir. Elələri də var ki, iqtisadi reallığı alt-üst edir. İran ətrafında mümkün müharibə məhz ikinci kateqoriyaya aiddir. Bu qarşıdurmanın təsiri təkcə raket zərbələri, qoşunların yerdəyişməsi və diplomatik bəyanatlarla məhdudlaşmır. Söhbət müasir dünya sisteminin üç əsas sütununun – enerji, pulun qiyməti və dövlətlərin borc dayanıqlığının – eyni anda sarsıdılmasından gedir.
Bu üç böhran xətti bir nöqtədə kəsişəndə artıq söhbət növbəti regional qarşıdurmadan yox, qlobal iqtisadi reallığın yenidən qurulmasından gedir.
Ən təhlükəli yanlış təsəvvür ondan ibarətdir ki, bir çoxları hələ də İranla böyük müharibəni XX əsrin köhnə şablonları ilə qiymətləndirir: guya neft bahalaşacaq, bazarlar bir qədər silkələnəcək, sonra isə vəziyyət tədricən sakitləşəcək. Halbuki bu gün dünya tamamilə fərqlidir. Qlobal iqtisadiyyat daha çox borclanıb, logistika qovşaqlarından daha asılıdır, faiz dərəcələrinə daha həssasdır və eyni zamanda qiymət sıçrayışlarına qarşı daha dayanıqsızdır. Əgər 1970-ci illərdə təkcə neft şoku kifayət qədər böyük fəlakət idisə, 2020-ci illərdə bu, sadəcə ardıcıl zəncirvari sarsıntıların ilk zərbəsinə çevrilir.
İran sadəcə regional oyunçu deyil. Bu ölkə ətrafında Fars körfəzi marşrutları, neft daşımaları, qaz logistikası, dəniz sığortası mexanizmləri, Asiyanın enerji təhlükəsizliyi və onlarla idxaldan asılı ölkənin qiymət sabitliyi düyünlənib. Hərbi əməliyyatlar hasilatı, ixrac infrastrukturu, tanker yollarını və ya emal zəncirini zədələyən kimi bazar bunu lokal risk kimi deyil, qlobal iqtisadiyyatın əsas arteriyalarından birinə təhdid kimi qəbul edir.
Rəqəmlərə soyuqqanlı yanaşmaq lazımdır. Fars körfəzi regionundan dünya üzrə karbohidrogen axınlarının nəhəng hissəsi keçir. Bu zonada hətta qısamüddətli qeyri-sabitlik gündə milyonlarla barel neftin bazardan çıxmasına səbəb ola bilər. Neft bazarında isə bəzən qlobal təklifin cəmi 1-2 faiz azalması kifayətdir ki, qiymətlər onlarla faiz sıçrasın. Bu bazar ən kiçik risk siqnalını belə dərhal qiymətə “tikən” sistemdir. Əgər söhbət artıq real zərbələrdən gedirsə, risk mükafatı lavina effekti ilə artır.
Belə vəziyyətdə neft təkcə qıtlıq ehtimalına görə bahalaşmır. Əslində bütün sistem qiymətə qorxunu daxil edir: terminallara hücum riski, marşrutların minalanması ehtimalı, tanker sığortasının bahalaşması, limanlarda fasilələr və müharibə zonasının genişlənməsi təhlükəsi. Praktik nəticə odur ki, bir barelin qiyməti yalnız fiziki çatışmazlıq səbəbindən yox, həm də bütün tədarük zəncirinin bahalaşması və riskli hala gəlməsi üzündən artır.
Sonra ikinci mərhələ başlayır – inflyasiya dalğası. Müasir iqtisadiyyatda enerji hər yerdədir. Bu, təkcə yanacaqdoldurma məntəqəsindəki benzin və ya borudakı qaz deyil. Bu, daşımaların maya dəyəri, plastik və kimya sənayesi, gübrə, metal, sement, şüşə, qablaşdırma və ərzaq istehsalı deməkdir. Neft bahalaşır – dizel qalxır. Dizel bahalaşır – logistika xərcləri artır. Logistika bahalaşır – ərzaqdan tutmuş məişət texnikasına qədər hər şeyin qiyməti yüksəlir. Qaz bahalaşır – gübrə və elektrik enerjisi istehsalı bahalaşır. Nəticədə kənd təsərrüfatı, qida sənayesi və kommunal sektor zəncirvari şəkildə qiymətləri qaldırır.
Yəni Yaxın Şərqdəki hərbi zərbə çox qısa müddətdə Qahirədən Berlina, Kəraçidən Nayrobiyə, Daşkənddən Buenos-Ayresə qədər hər bir ailənin büdcəsinə zərbə kimi qayıdır. Problemin real miqyası məhz budur: müharibə bir nöqtədə gedir, inflyasiya isə bütün dünyaya yayılır.
Amma bu da son deyil. Üçüncü və ən təhlükəli mərhələ bundan sonra başlayır – pul və borc böhranı. Enerji şoku inflyasiyanı sürətləndirdikcə mərkəzi banklar ya yüksək faizləri saxlamalı, ya da daha da artırmalı olur. Sadə vətəndaş üçün bu, ipoteka və kreditlərin bahalaşması deməkdir. Biznes üçün – kapitalın dəyərinin artması və investisiyaların tormozlanması. Dövlətlər üçün isə, xüsusilə də yoxsul və borc yükü ağır olan ölkələr üçün, bu, real tələyə çevrilir.
Məsələ ondadır ki, qlobal borcun böyük hissəsi dollarla ifadə olunub. Dollar üzrə faizlər yüksək olanda öhdəlikləri yerinə yetirmək xeyli çətinləşir. Eyni vaxtda enerji və ərzaq idxalı bahalaşırsa, büdcəyə təzyiq daha da artır. İnvestorlar təşvişə düşəndə inkişaf etməkdə olan ölkələrin istiqrazları üzrə daha yüksək gəlir tələb edirlər. Gəlirlilik artdıqca isə hökumətlər seçim qarşısında qalır: ya daha baha borc almaq, ya da xərcləri kəskin azaltmaq.
Bugünkü vəziyyəti daha da ağırlaşdıran odur ki, dünya artıq borc yükü altında əzilir. Qlobal borc çoxdan on milyardlarla yox, yüz trilyonlarla dollarla ölçülür. Son 10-15 ildə bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrin dövlət borcu dəfələrlə artıb. Aşağı və orta gəlirli iqtisadiyyatların əksəriyyətində borcun ÜDM-ə nisbəti çoxdan təhlükəsiz həddi keçib. Elə ölkələr var ki, faiz ödənişləri təhsil və səhiyyə xərclərindən daha böyük pay tutur. Bu artıq metafora deyil, qlobal Cənubun gündəlik reallığıdır.
Son on ildə borc böhranı vəziyyətində olan və ya ona yaxınlaşan ölkələrin payı 24 faizdən 54 faizə yüksəlib. Bu, müasir dünyanın ən narahatedici göstəricilərindən biridir. Bu o deməkdir ki, həssas ölkələrin yarıdan çoxu artıq ya maliyyə qəzası zonasındadır, ya da onun astanasında. Onların çökməsi üçün qlobal kollaps belə lazım deyil. Sadəcə xammal bazarında yeni şok, bir neçə rüb davam edən bahalı pul və milli valyutanın zəifləməsi kifayətdir.
Məhz buna görə İranla mümkün müharibə təkcə neft bazarı üçün yox, suveren borc sisteminin bütün arxitekturası üçün təhlükədir. Enerji bahalaşdıqca inflyasiya artır. İnflyasiya artdıqca yüksək faizlər daha uzun müddət qalır. Faizlər uzun müddət yüksək olduqca yoxsul ölkələrin dollar borcunu ödəməsi çətinləşir. Ödənişlər çətinləşdikcə isə restrukturizasiya, devalvasiya, büdcə ixtisarları və sosial partlayış ehtimalı sürətlə yaxınlaşır.
Tarixin dərsləri və yeni risklər: qlobal böhranın köhnə mexanizmi, yeni miqyası
Tarix bu mexanizmi artıq görüb. 1973-cü ildə “Yom Kippur” müharibəsindən sonra OPEC ölkələrinin tətbiq etdiyi neft embarqosu cəmi yarım il ərzində qiymətləri təxminən 300 faiz artırdı. Bu zərbə qlobal inflyasiyanı alovlandıran əsas katalizatorlardan birinə çevrildi. Onilliyin sonuna yaxın ABŞ görünməmiş qiymət təzyiqi ilə üz-üzə qaldı. Ardınca sərt monetar siyasət dövrü başladı. 1979-cu ildə Paul Volcker radikal addımlar atdı və ABŞ-da faiz dərəcələri təxminən 20 faizə qədər yüksəldi.
İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlar üçün bu, ağrılı idi. İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün isə dağıdıcı.
Səbəb sadə idi. Onların borclarının böyük hissəsi dollara bağlı idi. ABŞ-da faizlər kəskin artdıqca Latın Amerikası, Afrika və Asiyanın bir sıra ölkələri üçün borc öhdəliklərinə xidmət birdən-birə dözülməz dərəcədə bahalaşdı. 1982-ci ildə Meksika öhdəliklərini tam yerinə yetirə bilmədiyini açıqladı və domino effekti başladı. Defoltlar, devalvasiyalar, büdcə ixtisarları, istehlakın daralması və real gəlirlərin düşməsi ard-arda gəldi. Bu dövr təsadüfi olaraq “itirilmiş onillik” adlandırılmadı – bu, birjaların yox, milyonlarla insanın həyatının itirildiyi onillik idi.
Bugünkü dünya: daha mürəkkəb, daha riskli
İndi isə dünya eyni trayektoriyaya daha mürəkkəb şəraitdə qayıtmaq riski ilə üz-üzədir. O vaxt kreditor sistemi nisbətən sadə idi. Bu gün isə borc xəritəsi xeyli dolaşıqdır. Ənənəvi Qərb institutları və özəl bazarlarla yanaşı, Çin kreditorları da böyük rol oynayır. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin ikitərəfli borcunun təxminən 31 faizi onların payına düşür.
Bu isə o deməkdir ki, borcun restrukturizasiyası indi təkcə iqtisadi yox, həm də hüquqi və siyasi labirintə çevrilib. Bir borc tez razılaşdırılır, digəri aylarla danışıqlara səbəb olur, üçüncüsü bazar investorlarından asılı qalır, dördüncüsü isə borcalan ölkənin daxili siyasətinə bağlanır. Nəticədə böhran həm daha ağır, həm də daha uzunmüddətli olur.
Uzunmüddətli sarsıntı: bahalı enerji, bahalı pul, xroniki qeyri-sabitlik
İran ətrafında müharibənin nəticələri qısamüddətli şokla bitməyə bilər. Əksinə, dünya uzun illər bahalı enerji, yüksək faizlər və davamlı qeyri-sabitlik dövrünə girə bilər. Hətta genişmiqyaslı dağıntı olmasa belə, daimi risk amili kifayətdir ki, bazarlarda “risk mükafatı” yüksək qalsın.
Bu isə konkret olaraq belə görünür: daha bahalı daşımalar, daha yüksək sığorta xərcləri, daha əsəbi xammal bazarları, daha ehtiyatlı investorlar, idxalçı ölkələrdə zəif valyutalar və nəticədə istehlakçı üçün daha ağır həyat.
Ən zəif həlqə: kasıb və asılı iqtisadiyyatlar
Ən böyük zərbəni yenə də idxaldan asılı və resurs baxımından zəif ölkələr alacaq. Qlobal sistemdə onlar adətən iki sırada dayanır: resurslar uğrunda növbənin sonunda, hesab ödəmək növbəsinin isə əvvəlində.
Zəngin ölkələr qiymət artımını subsidiyalar, ehtiyatların istifadəsi və ucuz kreditlə kompensasiya edə bilir. Kasıb ölkələrin belə imkanları yoxdur. Yanacağın bahalaşması valyuta ehtiyatlarını əridir. Devalvasiya ərzaq qiymətlərini artırır. Faizlərin yüksəlməsi büdcəni sıxır. Büdcə böhranı isə dərhal məktəblərə, xəstəxanalara və sosial proqramlara zərbə vurur.
Bu zəncirvari effektin real qurbanları cəbhə xəttindən çox uzaqda olur: məktəb qidalanması ixtisar edilən uşaqlar, dərman xərcləri ödənməyən yaşlılar, kredit yükünə tab gətirməyən kiçik bizneslər, bahalı gübrə alan fermerlər və həyat planlarını yenidən təxirə salan gənclər.
İqtisadi şokdan siyasi böhrana
Enerji şoku nadir hallarda yalnız iqtisadi çərçivədə qalır. O, sürətlə siyasi böhrana çevrilir. Kommunal xərclər və ərzaq qiymətləri artdıqca hökumətlərə inam azalır. Büdcə ixtisarları sosial narazılığı artırır. Valyuta zəiflədikcə və qiymətlər dayanmadan qalxdıqca kapital qaçışı və bazar panikası başlayır. Zəif dövlətlər üçün bu artıq sadəcə makroiqtisadi epizod deyil, sistemli destabilizasiya riskidir.
Qlobal domino effekti
Belə şəraitdə İranla müharibə yeni qlobal qeyri-sabitlik dalğasının ideal detonatoruna çevrilir. Asiya enerji təchizatı ilə zərbə alır, Avropa inflyasiya və qaz bazarı ilə üzləşir, inkişaf etməkdə olan ölkələr borc və valyuta təzyiqi altına düşür, beynəlxalq ticarət logistika və sığorta xərcləri ilə sarsılır, maliyyə bazarları isə qeyri-müəyyənlik fonunda “təhlükəsiz limanlara” qaçır.
Bu ssenaridə demək olar ki, heç bir böyük region zərbədən kənarda qalmır.
Ən təhlükəli faktor: zaman
Ən kritik məsələ ilk zərbə yox, onun davametmə müddətidir. Maliyyə bazarları şoku qismən “həzm” edə bilər. Amma infrastruktur bir həftəyə bərpa olunmur. Dəniz yolları bir günə təhlükəsizləşmir. İnvestor etimadı əmrlə geri qayıtmır.
Ekspertlər artıq ciddi dağıntılar halında enerji infrastrukturunun bərpasının 5 ilə qədər çəkə biləcəyini deyirlər. Qlobal iqtisadiyyat üçün bu, çox uzun müddətdir. Bu zaman ərzində hökumətlər dəyişir, borc dövrləri qırılır, ticarət rejimləri yenilənir və siyasi prioritetlər alt-üst olur.
Əsas sual qiymətlərin qısamüddətli artıb-artmamasında deyil. Bu, demək olar ki, qaçılmazdır. Əsas məsələ odur ki, bu artım yeni borc erasına çevriləcəkmi? Elə bir dövrə ki, onlarla ölkə restrukturizasiyadan restrukturizasiyaya, devalvasiyadan devalvasiyaya, büdcə ixtisarından növbəti ixtisara keçərək yaşayacaq.
Hazırkı start şərtləri bu ssenarinin ehtimalını kifayət qədər yüksək edir.
Pandemiyadan sonra dövlət borcları şişib. 2021-2024-cü illərin inflyasiya dalğası borclanma xərclərini artırıb. Logistika böhranları və sanksiya müharibələri qlobal sabitliyi zəiflədib. İqtisadiyyat hələ özünü toparlamamışkən, artıq yeni risk ocağına – enerji qovşağına və qlobal borc sisteminə – “alışdırıcı” yaxınlaşdırılır.
İranla müharibə sadəcə geosiyasi qarşıdurma deyil. Bu, potensial olaraq yeni qlobal iqtisadi böhranın start nöqtəsidir. Bu ssenaridə neft yalnız başlanğıc, inflyasiya davam, borc böhranı isə final ola bilər.
Və ən ağır hesabı nə neft treyderləri, nə də hökumətlər – müharibədə iştirak etməyən ölkələrdə yaşayan milyonlarla adi insan ödəyəcək.
Görünməyən zərbə: müharibənin gecikmiş effekti və qlobal silkələnmə
Belə münaqişələrin ən təhlükəli tərəfi ondadır ki, onların real dağıdıcı gücü ilk günlərdə, ilk manşetlərdə görünmür. Əsas zərbə sonradan üzə çıxır: dəyərsizləşmiş valyutada, ixtisar olunmuş sosial proqramlarda, bağlanan zavodlarda, bahalaşan çörəkdə, boşalan apteklərdə və itirilmiş inkişaf illərində. Məhz bu mexanizm vasitəsilə dünyanın bir nöqtəsindəki müharibə qlobal böhrana çevrilir.
İllüziyalardan uzaq baxanda nəticə sərtdir. İran ətrafında müharibə qlobal iqtisadiyyatı ona görə silkələyə bilər ki, bir neçə həftə neft hasilatı dayanacaq. Əsl səbəb odur ki, bu ssenari eyni anda enerji sabitliyini sındıra, inflyasiya gözləntilərini dağıda, bahalı pul dövrünü uzada və onlarla zəif ölkəni borc uçurumuna sürükləyə bilər. Bu artıq risk yox, demək olar ki, hazır böhran formuludur.
Hörmüz boğazı: qlobal iqtisadiyyatın “boğazı”
Bu ssenaridə əsas düyün nöqtəsi Hörmüz Boğazı olur. Bu, sadəcə xəritədə dar su yolu deyil. Gündə təxminən 20,9 milyon barel neft və neft məhsulunun keçdiyi qlobal enerji arteriyasıdır. Bu, dünya üzrə maye karbohidrogen istehlakının təxminən beşdə biri, dəniz yolu ilə daşınan neftin isə dörddə birindən çoxu deməkdir.
Üstəlik, məsələ təkcə neftlə bitmir. Eyni dəhlizdən qlobal LNG ticarətinin təxminən beşdə biri keçir. Yəni Hörmüzdə istənilən fasilə avtomatik olaraq regional yox, qlobal problemə çevrilir.
Bazar isə yalnız tam blokadadan qorxmur. Ona qismən fasilə də kifayətdir: terminallara zərbələr, sığorta problemləri, tanker gecikmələri, fraxtın bahalaşması. Enerji bazarı son dərəcə həssasdır. Bəzən təklifin cəmi 1-2 faiz azalması qiymətləri onlarla faiz artırmağa yetir. Hörmüzdə isə söhbət artıq milyonlarla bareldən gedir. Müxtəlif hesablamalara görə, 2026-cı ilin yazında bu marşrutdan asılı ölkələrdə hasilatın məcburi azalması 7-9 milyon barel diapazonuna çata bilər. Bu, artıq bazar səs-küyü deyil, real sistem şokudur.
Asiyanın “ürəyinə” zərbə
Bu marşrutun əsas istehlakçısı Asiyadır. 2025-ci ilin ilk yarısında Hörmüzdən keçən neftin təxminən 89 faizi məhz bu regiona yönəlmişdi. Ən böyük payı isə Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya alırdı.
Bu mənzərədə Çin mərkəzi oyunçudur. Məsələ təkcə neftin qiymətində deyil, bütöv sənaye modelinin dayanıqlığındadır. Bahalı enerji Çin üçün istehsal xərclərinin artması, nəqliyyatın bahalaşması və ixrac rəqabətliliyinin zəifləməsi deməkdir. LNG də bahalaşarsa, zərbə artıq enerji sistemi ilə yanaşı kimya və ağır sənayeyə də keçir.
Hindistan isə daha həssasdır. Onun iqtisadi artımı ucuz və stabil enerjiyə söykənir. Neft bahalaşdıqda zərbə eyni anda bir neçə istiqamətdə dəyir: ticarət balansı, inflyasiya, valyuta, büdcə və sosial xərclər. Bu isə iqtisadi problemin sürətlə siyasi problemə çevrilməsi deməkdir.
Avropa: nisbi təhlükəsizlik, real risk
Avropa Hörmüzdən Asiya qədər asılı olmasa da, qaz bazarına görə hələ də həssasdır. LNG üzrə birbaşa asılılıq aşağı görünə bilər, amma qlobal qiymət sistemi ortaqdır. Hörmüzdə problem yaranarsa, Asiya ilə LNG uğrunda rəqabət güclənir və nəticədə Avropa daha baha ödəməyə məcbur qalır.
Qaz bazarında isə Qatar amili xüsusi önəm daşıyır. Bu ölkə Hörmüz vasitəsilə dünya LNG tədarükünün böyük hissəsini təmin edir. Bu axın zəifləsə, həm Asiya, həm də Avropa məhdud resurs uğrunda birbaşa qarşıdurmaya girir. ABŞ isə artıq maksimum ixrac həddinə yaxın işlədiyi üçün boşluğu tez doldurmaq çətindir.
Pulun qiyməti və qlobal borc tələsi
Bu nöqtədə səhnəyə Federal Ehtiyat Sistemi (FES) çıxır. Enerji şoku inflyasiyanı artırdıqca, ABŞ Mərkəzi Bankı çətin seçim qarşısında qalır: ya iqtisadiyyatı dəstəkləmək üçün yumşaltmaq, ya da inflyasiyanı cilovlamaq üçün sərt qalmaq. Mövcud şəraitdə ikinci variant üstünlük təşkil edir.
Bu isə qlobal sistem üçün sadə nəticə verir: uzun müddət bahalı dollar və yüksək faizlər.
Buradan sonra enerji böhranı tam mənada borc böhranına çevrilir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin xarici borcunun böyük hissəsi dollarla ifadə olunub. Faizlər yüksək qaldıqca bu borcun xidmət xərci artır. Eyni vaxtda enerji və ərzaq idxalı bahalaşırsa, vəziyyət partlayıcı həddə çatır.
Rəqəmlər bunu açıq göstərir: aşağı və orta gəlirli ölkələrin xarici borcu artıq 8,9 trilyon dollara çatıb. Ən həssas 78 ölkə təxminən 1,2 trilyon dollar borc daşıyır. Təkcə faiz ödənişləri isə 400 milyard dollardan çoxdur. Bu, sistemin artıq yeni şok üçün demək olar ki, ehtiyatının qalmadığını göstərir.
Üç ssenari: pis, çox pis və fəlakət
Bu ölkələr üçün üç mümkün ssenari formalaşır.
Birinci – ağır uyğunlaşma. Qiymətlər artır, amma sistem tam çökmür. Dövlətlər subsidiyalar, qənaət və xarici dəstək hesabına ayaqda qalır. Amma bu, yavaş “boğulma” deməkdir.
İkinci – borc spiralı. Enerji bahalı qalır, faizlər düşmür, valyutalar zəifləyir. Nəticə klassik zəncirdir: bahalı borc, bazarlardan çıxış, devalvasiya, büdcə ixtisarı, yoxsulluğun artması.
Üçüncü – kaskad böhran. Əgər enerji şokuna əlavə olaraq iqlim, siyasət və ya ticarət şokları da qoşularsa, ayrı-ayrı defoltlar qlobal dalğaya çevrilir. Sistem sadəcə çatdırmır.
Final: bir boğazdan başlayan qlobal silkələnmə
Bu mənzərədə Hörmüz artıq sadəcə coğrafiya deyil. Bu, qlobal iqtisadiyyatın “klapanıdır”. Burada neft bazarı fiziki qıtlıq riski alır, qaz bazarı qiymət müharibəsinə girir, Asiya sənayesi təzyiqə düşür, Avropa enerji narahatlığı yaşayır, ABŞ monetar dilemma ilə üzləşir, yoxsul ölkələr isə borc sıxıntısına düşür.
Bu səbəbdən İran ətrafındakı münaqişənin ən dəqiq tərifi belədir: bu, regional qarşıdurmadan çox, qlobal böhranın yenidən işə düşmə mexanizmidir.
Əgər bu zəncir tez qırılmasa, dünya qısa turbulent dövrə yox, uzunmüddətli bir mərhələyə daxil olacaq – bahalı enerji, bahalı pul və dərinləşən qlobal bərabərsizlik dövrünə.(Milli.Az)
