Yeni aparılan araşdırma göstərir ki, Yer kürəsinin nüvəsində planetin okeanlarının 9-45 qatına bərabər hidrogen ehtiyatı mövcud ola bilər. Bu kəşf suyun böyük hissəsinin Yer yaranarkən nüvədə formalaşmış ola biləcəyini göstərir.
Alimlərin hesablamaları
Cagdas.Az-ın “CNN International”a istinadən məlumatına görə, alimlər Yer kürəsinin nüvəsində ən azı 9 okean həcmində hidrogenin ola biləcəyini hesablayıblar. Yuxarı hədd isə 45 okean həcminə qədərdir.
Alimlər bildiriblər ki, hidrogen nüvənin ümumi kütləsinin təxminən 0,07–0,36%-ni təşkil edə bilər. Nəticələr Nature Communications jurnalında yayımlanıb.
Yer suyunun mənşəyi
Tədqiqatın baş müəllifi və Pekin Universitetinin professoru Dongyang Huang bildirib ki, bu nəticələr göstərir ki, Yer kürəsinin suyunun böyük hissəsi planetin yaranması zamanı nüvədə toplanmış ola bilər. Bu, suyun daha sonra komet və asteroid zərbələri ilə səthə gətirildiyi fərziyyəsinə alternativ təqdim edir.
Huang əlavə edib ki, Yer tarixinin ilk bir milyon ilində suyun böyük hissəsi nüvədə saxlanmış ola bilər. Tədqiqat göstərir ki, suyun bolluğu baxımından nüvə mantiya və qabıqdan sonra ikinci yerdədir, səth isə ən az suya malik qatdır.
4,6 milyard illik yaranma prosesi
Təxminən 4,6 milyard il əvvəl Günəş ətrafındakı daş, qaz və toz buludlarının toqquşması gənc Yeri formalaşdırıb. Bu toqquşmalar nəticəsində nüvə, mantiya və qabıq yaranıb.
Rays Universitetinin Yer Sistemləri Elmləri üzrə professoru Rajdeep Dasgupta, hidrogenin yalnız planetin əsas böyümə fazalarında mövcud olduğu halda nüvəni əmələ gətirən metal mayeyə daxil ola biləcəyini söylədi. Dasqupta yeni araşdırmada iştirak etməyib.
Hidrogenin ölçülməsi niyə çətindir?
Alimlər uzun müddətdir nüvədəki hidrogenin miqdarını öyrənməyə çalışır. Lakin nüvəyə birbaşa giriş mümkün deyil və laboratoriyada yüksək təzyiqi təqlid etmək çətindir. Hidrogen ən yüngül və ən kiçik element olduğundan adi analiz metodları ilə ölçmək çox çətindir. Əvvəlki araşdırmalar dəmir kristallarının strukturunun genişlənməsini X-şüa difraksiyası vasitəsilə yoxlayaraq təxminlər aparıb. Bu təxminlər milyonluqda 10 ilə 10 min arasında geniş bir diapazon göstərib.
Atomik ölçüdə yeni metod
Tədqiqatçılar fərqli üsuldan istifadə edərək, təxminən 20 nanometr diametrində iynəvari nümunələr hazırlayıb və onları yüksək voltaj altında yoxlayıblar. Atomlar ionlaşdı və tək-tək sayıldı.
Tədqiqatçılar nüvənin daxilindəki temperatur və təzyiq şərtlərini təqlid edən təcrübələr apardılar. Dəmir maye metal nüvəsinin təmsili kimi istifadə edilmişdir. Dəmir almaz anvil hüceyrəsi adlanan yüksək təzyiqli cihazda lazerlə əridilib. Daha sonra atom zond tomoqrafiyası vasitəsilə hidrogen və digər elementlər birbaşa müşahidə edilib. Bu üsul atom miqyasında üçölçülü görüntüləmə və kimyəvi tərkib analizini təmin edir.
Təcrübələr göstərdi ki, metal soyuduqca hidrogen silikon və oksigenlə qarşılıqlı əlaqədə olur və nəticədə hidrogenin silikona nisbəti təxminən birə-bir olur. Tədqiqatçılar bu nisbətləri əvvəlki silisium təxminləri ilə birləşdirərək nüvədəki hidrogenin miqdarını hesabladılar.
Maqnit sahələri və yaşayış qabiliyyəti arasında əlaqə
Tədqiqatçılar dəmir nanostrukturlarındakı silikon, oksigen və hidrogen arasındakı qarşılıqlı əlaqənin nüvədən mantiyaya istilik ötürülməsi ilə bağlı ipuçları təqdim etdiyini bildirib. Bu proses planetin yaşaması üçün əsas element olan Yerin maqnit sahəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Alimlər hesablamaların dolayı üsullara əsaslandığını və qeyri-müəyyənlikləri ehtiva etdiyini vurğulayıb. Tokio Universitetindən professor Kei Hirose nüvədəki hidrogen nisbətinin 0,2-0,6 faiz arasında ola biləcəyini iddia edib. Hirose bu nisbətin yeni araşdırmada təxmin ediləndən daha yüksək olduğunu qeyd edib.
Ekspertlər bildirirlər ki, hidrogenin bir hissəsi qaz buludlarından, bir hissəsi isə komet və asteroidlərdən gəlmiş ola bilər. Hidrogen, karbon, azot, oksigen, kükürd və fosfor kimi elementlər həyat üçün əsas hesab olunur. Yeni kəşflər Yer kürəsinin yaranması və həyatın təkamülü ilə bağlı elmi müzakirələrə mühüm töhfə verəcək.


