ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (FED) üç ildən sonra ilk dəfə faiz dərəcəsini artırması qlobal maliyyə bazarları üçün mühüm siqnaldır. FED sentyabrın 16-da uçot dərəcəsini 25 baza bəndi artıraraq 3,75–4 faiz aralığına yüksəldib. Qərarın əsas səbəbləri inflyasiyanın hələ də 2 faizlik hədəfdən yüksək qalması, iqtisadi fəallığın və daxili tələbin davamlı olması, enerji qiymətləri və geosiyasi risklərin inflyasiya təzyiqini artırmasıdır.
FED-in sentyabr proqnozlarında 2026-cı il üzrə istehlak (PCE) inflyasiyası 3,7 faiz, 2027-ci il üzrə 2,3 faiz göstərilir. 2026-cı ilin sonu üçün federal fondlar dərəcəsinin median proqnozunun 4,1 faiz olması da yüksək faizlərin müəyyən müddət davam edə biləcəyinə işarədir.
Faiz artımının qlobal iqtisadiyyat üçün əsas nəticəsi dollarla borclanmanın və investisiya maliyyələşməsinin bahalaşmasıdır. ABŞ aktivlərinin gəlirliliyi yüksəldikcə inkişaf etməkdə olan ölkələrdən ABŞ-a kapital axını arta, həmin ölkələr üçün xarici maliyyələşmə şərtləri sərtləşə bilər.
Qızıl bazarında təsir daha aydın görünür. Qızıl gəlir gətirməyən aktiv olduğundan faizlər yüksəldikcə onun alternativ dəyəri artır. ABŞ istiqrazlarının gəlirliliyinin yüksəlməsi və dolların möhkəmlənməsi qızıla təzyiq yaradır. Avqustun 28-də FED sədri Kevin Warsh-ın inflyasiya ilə mübarizənin davam etdirilməsinə dair sərt mesajlarından sonra qızılın bir gündə 3 faizdən çox ucuzlaşması bunun nümunəsidir.
Lakin qızılın reaksiyasını yalnız faktiki faiz qərarı müəyyən etmir. Bazar gələcək pul siyasətini əvvəlcədən qiymətlərə daxil edir. FED gözləniləndən daha sərt mövqe nümayiş etdirərsə, faiz dəyişməsə belə qızıl ucuzlaşa bilər. Əksinə, geosiyasi gərginlik, maliyyə bazarlarında qeyri-müəyyənlik, mərkəzi bankların qızıl alışları və təhlükəsiz aktivlərə tələbin artması faizlərin mənfi təsirini zəiflədə bilər. Buna görə qızıl üçün əsas göstəricilər nominal faizlə yanaşı real faizlər, dolların məzənnəsi, inflyasiya gözləntiləri və qlobal risk iştahıdır.
Azərbaycan iqtisadiyyatında isə FED-in faiz artımı manatın məzənnəsinə birbaşa və avtomatik təzyiq yaratmır. Manatın məzənnəsində əsas rol ölkənin valyuta gəlirləri, neft-qaz ixracından daxilolmalar, tədiyyə balansı, valyuta bazarında tələb-təklif və Mərkəzi Bankın siyasətinə məxsusdur. Hazırda valyuta bazarında dollar təklifinin tələbi üstələməsi və Mərkəzi Bankın ehtiyatlarının avqustun 31-nə 15,3 milyard dollara çatması mühüm amortizator rolunu oynayır.
Bununla belə, dolların qlobal miqyasda uzun müddət möhkəmlənməsi inkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutaları üzərində təzyiq yarada bilər. Azərbaycanın dollarla ixrac gəlirləri və yüksək valyuta ehtiyatları bu təsirin manata ötürülməsini müəyyən qədər məhdudlaşdıra bilər. Deməli, Azərbaycan üçün əsas məsələ FED-in bir faiz artımından çox ABŞ-da yüksək faizlərin nə qədər müddət davam edəcəyidir.
İnflyasiyaya təsir də birbaşa deyil. Dolların möhkəmlənməsi, dünya ərzaq və enerji qiymətləri, logistika xərcləri, daxili tələb və məzənnə amili Azərbaycanda qiymətlərin formalaşmasına birlikdə təsir edir. FED-in faiz artımının ölkədə avtomatik inflyasiya yaratması gözlənilən deyil.
Daha mühüm risklərdən biri qlobal iqtisadi artımın zəifləməsidir. Sərt pul siyasəti dünya tələbatını və əmtəə qiymətlərini aşağı sala bilər. Bu, bir tərəfdən Azərbaycanın bəzi idxal xərclərini azalda, digər tərəfdən isə neftə tələbi və ixrac gəlirlərini zəiflədə bilər. Azərbaycan üçün ikinci kanal daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Xarici investisiyalar baxımından da FED-in faiz artımı inkişaf etməkdə olan bazarlar üçün maliyyələşməni bahalaşdıra bilər. ABŞ aktivlərinin gəlirliliyi yüksəldikcə investorlar daha riskli bazarlara kapital yatırmaq üçün daha yüksək gəlirlilik tələb edə bilərlər. Bununla yanaşı, Azərbaycanın enerji gəlirləri, valyuta ehtiyatları, fiskal imkanları, qeyri-neft sektorunun inkişafı və regional layihələri xarici investorların qərarlarına təsir edən digər əsas amillərdir.
Beləliklə, FED-in üç ildən sonra ilk faiz artımı qlobal bazarlarda “pulun qiymətinin” yüksəldiyini göstərir. Güclü dollar və yüksək real faizlər qızıl və inkişaf etməkdə olan bazarlar üçün təzyiq yarada bilər. Azərbaycan üçün isə əsas risk manatın dərhal ucuzlaşması deyil, yüksək faizlərin uzun müddət qalması, dolların möhkəmlənməsi, xarici kapitalın bahalaşması və qlobal neft tələbinin zəifləməsidir. Buna görə qarşıdakı dövrdə əsas diqqət FED-in növbəti qərarlarından çox faizlərin hansı səviyyədə və nə qədər müddət saxlanılacağına, dolların və neft qiymətlərinin dinamikasına yönələcək.
