Türklər kimdir? İlk türkdilli toplumlar harada formalaşıb? Aralıq dənizindən Sakit okeanadək uzanan nəhəng coğrafiyaya necə yayılıblar? Müasir türk xalqlarını bir-birinə bağlayan yalnız dil və mədəniyyətdir, yoxsa onların genlərində də ortaq keçmişin izləri mövcuddur?
Harvard Universitetinin tədqiqatçısı Daniel Tabin qədim insan qalıqlarından əldə edilən DNT nümunələri vasitəsilə türklərin minilliklərə gedib çıxan soy-kökünün izinə düşüb.
Çağdaş.Az xəbər verir ki, Harvard Universitetinin İnsan Təkamülü Biologiyası Departamentində doktorant olan Tabin məşhur genetik Devid Rayxın laboratoriyasında insanlıq tarixini qədim və müasir DNT materialları əsasında araşdırır.
Amerikalı tədqiqatçı 2025-ci ilin iyulunda Pekində keçirilən Molekulyar Biologiya və Təkamül Cəmiyyətinin illik toplantısında “Türkdilli xalqların ikili mənşəyi” adlı məruzə ilə çıxış edib. Konfransın tezislər kitabında yer alan araşdırma türk xalqlarının kimliyi, ilkin vətəni və Avrasiyaya necə yayılması ilə bağlı diqqətçəkən nəticələr ortaya qoyur.
Tabin bildirir ki, bu gün Aralıq dənizi sahillərindən Sakit okeanadək uzanan geniş coğrafiyada təxminən 200 milyon insan türk dillərində danışır. Türkdilli xalqlar genetik cəhətdən kifayət qədər müxtəlif olsalar da, onların dilləri Mərkəzi Asiyadan nisbətən yaxın tarixi dövrdə yayılıb. Türk dilləri arasında qarşılıqlı anlaşmanın müəyyən dərəcədə qorunması da bununla əlaqələndirilir.
İlk türklər harada yaranıb?
Araşdırmanın əsas tezisinə görə, prototürk dili böyük ehtimalla müxtəlif etnik qrupları birləşdirən qədim Xiongnu imperiyasının daxilində formalaşıb və danışılıb. Tarixi mənbələrdə Xiongnu adı ilə tanınan bu böyük siyasi birlik bəzən qədim Hun imperiyası kimi də təqdim olunur.
Tabinin qədim DNT məlumatlarına əsaslanan qənaətinə görə, Xiongnu imperiyasının eramızın birinci əsrində süqutundan sonra türkdilli toplumlar iki böyük dalğa şəklində Avrasiyanın müxtəlif istiqamətlərinə yayılıblar.
Birinci dalğa proto-oğur dilində danışan əhali ilə bağlı olub. Həmin toplumlar təxminən eramızın 350-ci illərində Avropaya çatıblar. Tədqiqatçı bu böyük köçün iştirakçıları arasında Avropa tarixində dərin iz qoymuş hunların da ola biləcəyini ehtimal edir.
Bu nəticə hunlarla türklər arasındakı tarixi əlaqələrə dair uzun illərdir davam edən müzakirələrə yeni genetik material təqdim edir. Lakin alim hunların etnik mənsubiyyətini qəti hökm kimi deyil, DNT məlumatlarının ortaya çıxardığı güclü ehtimallardan biri kimi qiymətləndirir.
Türklərin ikinci formalaşma mərkəzi – Altay
Araşdırmaya əsasən, ikinci böyük toplum Altay dağları ərazisində məskunlaşıb. Burada Xiongnu mənşəli əhali Bulan-Koba arxeoloji mədəniyyətinə aid skif-sibir toplumları ilə qarışıb.
Bu qarışma nəticəsində həm Xiongnu, həm də Bulan-Koba genetik komponentlərini daşıyan yeni toplum meydana çıxıb. Daniel Tabin həmin əhalinin ümumi prototürk dilində danışdığını və sonrakı dövrlərdə Altaydan həm şərqə, həm də qərbə yayıldığını bildirir.
Tədqiqatçı türk xalqlarının “ikili mənşəyi” barədə tezisinin yalnız DNT nəticələrinə söykənmədiyini vurğulayır. Onun qənaətinə görə, arxeoloji tapıntılar, dilçilik materialları və qədim tarixi mənbələr, o cümlədən Çinin “Sui kitabı” adlı salnaməsi də bu mənzərəni təsdiqləyən məlumatlar təqdim edir.
Müasir türklərin genlərində hansı izlər qalıb?
Araşdırmanın ən maraqlı nəticəsi müasir türkdilli xalqlarla bağlıdır. Tabin bildirir ki, Xiongnu və Bulan-Koba mənşəli genetik izlər bu gün türk xalqları arasında geniş yayılıb.
Lakin Xiongnu genetik komponentinə türkdilli olmayan bəzi xalqlarda da rast gəlinir. Bu səbəbdən onun mövcudluğu hər hansı toplumun birbaşa türk mənşəli olduğunu göstərmək üçün kifayət etmir.
Bulan-Koba komponenti isə fərqli mənzərə yaradır. Tədqiqatçının fikrincə, bu genetik iz ümumi türk dillərində danışan qədim toplumların yayılmasını müəyyənləşdirmək üçün daha səciyyəvi göstəricidir.
Araşdırma göstərir ki, türklər bir gündə və yalnız bir tayfadan yaranmayıblar. Türk dünyası müxtəlif qədim toplumların qarışması, böyük köçlər, imperiyalar, dil və mədəniyyətin yayılması nəticəsində formalaşıb. Ortaq türk kimliyini yaradan yalnız qan qohumluğu deyil; ortaq dil, tarixi yaddaş, mədəniyyət və minilliklər boyu davam edən qarşılıqlı əlaqələr də bu prosesdə həlledici rol oynayıb.
Beləliklə, Harvard tədqiqatçısının təqdim etdiyi modelə əsasən, türklərin qədim tarixinin ilkin böyük mərhələsi Xiongnu imperiyası, ikinci formalaşma və yayılma mərkəzi isə Altay dağları ilə bağlıdır. Buradan başlayan tarixi hərəkət sonradan Avrasiyanın siyasi, etnik və mədəni xəritəsini dəyişdirib.
Bununla belə, Daniel Tabinin təqdim etdiyi material hələlik elmi konfrans tezisidir. Tam məqalə, araşdırılan DNT nümunələri və tətbiq edilən metodologiya dərc olunmadan bu qənaətləri türk xalqlarının mənşəyinə dair son və mübahisəsiz hökm saymaq olmaz. Ancaq araşdırma “Biz kimik və haradan gəlmişik?” sualına cavab axtarışında olduqca mühüm elmi istiqamət açır.
Mövzu ilə bağlı Azərbaycan alimlərinin, türkoloqların fikir və yazıları olsa, məmnuniyyətlə dərc edərik./Musavat.com/
