Bir qrup rusiyalı tədqiqatçı 1993-2025-ci illər arasında Xəzər dənizinin və Qaraboğazgöl körfəzinin səth sahəsinin azalmasını araşdırıb.
Cagdas.az Teleqraf-a istinadən xəbər verir ki, Rusiya Elm Fondunun (RSF) məlumatına görə, təşkilatın qrantı ilə aparılan işin nəticələri “Yerin Kosmik Məsafədən Zondlamasının Aktual Problemləri” elmi jurnalında dərc olunub.
Xəzər dənizinin səviyyəsi 1995-ci ildən bəri davamlı olaraq ildə təxminən 10 sm azalır. Bu dövrdə göstərici təxminən 3 metrə bərabərdir. Alimlər yüksək dəqiqlikli peyk məlumatlarının təhlilinə əsaslanan metodologiya hazırlayıblar ki, bu da onlara müasir hipsometrik əyrilər əldə etməyə imkan verib. Onlar su səthinin faktiki itkilərini qiymətləndirməyə kömək edəcək. Bu məlumatlar su balansının və su anbarının səthindən buxarlanmanın dəqiq hesablanması üçün vacibdir.
“1993-2025-ci illər üçün 30 metrlik fəza ayırdetməsi olan Landsat-5, -7 və -8 peyk sensorlarından alınan məlumatlara əsaslanaraq Xəzər dənizinin və Qaraboğazgöl körfəzinin müasir hipsometrik əyrilərini ayrıca əldə etməli idik. Bundan əlavə, Xəzər dənizinin səthinin əslində nə qədər azaldığını və Xəzər dənizinin hansı bölgələrdə ən böyük miqyasda qurudulduğunu öyrənmək istədik”, – P.P.Şirşov adına Okeanoqrafiya İnstitutunun baş elmi işçisi Andrey Kostyanoy bildirib.
Bu azalma artıq region üçün mənfi nəticələrə gətirib çıxarıb. Xüsusilə, Volqa-Xəzər dənizi kanalında və limanlarında suyun səviyyəsinin düşməsi naviqasiyanı çətinləşdirib və sahil xətti yaşayış məntəqələrindən geri çəkilməyə başlayıb. Mütəxəssislərin fikrincə, 21-ci əsrin sonuna qədər dəniz səviyyəsi daha 2-21 metr enə bilər. Yeni metodologiya dənizin və körfəzin səth sahəsinin daha da azalmasını tez bir zamanda qiymətləndirməyə imkan verəcək.
Mütəxəssislər 1993-cü ildən 2025-ci ilə qədər olan məlumatları təhlil ediblər. Məlum olub ki, 2025-ci ildə Xəzər dənizinin səviyyəsi -29,4 metrə düşüb. Bu rəqəm dəniz səviyyəsinin -29,0 metr olduğu 1977-ci ildəki tarixi minimumdan aşağıdır. Alimlər müəyyən ediblər ki, 1996-2025-ci illərdə Xəzər dənizinin səth sahəsi 28 644 kvadrat kilometr azalıb ki, bu da 30 il əvvəlki göstəricinin 7,4%-ni təşkil edir. Mütəxəssislərin fikrincə, son onilliklərdə Xəzər dənizi Albaniya ərazisi ilə müqayisə edilə bilən ərazini itirib.
İş zamanı tədqiqatçılar yüksək statistik korrelyasiyaya malik reqressiya tənlikləri əldə etdilər (korrelyasiya əmsalları: 0,95–0,99). Alimlər onlardan Xəzər dənizinin səthini -26 metrdən -29 metrə qədər olan səviyyələrdə hesablamaq, eləcə də Qaraboğazgöl körfəzinin -27,1 metrdən -31 metrə qədər olan səviyyələrdə vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə etməyi tövsiyə edirlər.
Kostyanoy işin nəticələri barədə şərhində bildirib ki, əldə edilən nəticələr morfometrik amil adlanan amilin və onun Xəzər dənizinin su balansındakı rolunun qiymətləndirilməsi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə, səviyyə aşağı düşdükcə kiçilən dəniz səthindən buxarlanmanın azalmasında. Bu amil, bütün digər amillər bərabər olduqda, dəniz səviyyəsinin enmə sürətini yavaşlatmalıdır.
Lakin, peyk altimetriyası məlumatları hələ də prosesin yavaşlamasını təsdiqləmir. Əgər 2005-2019-cu illərdə dəniz səviyyəsi ildə orta hesabla 8,16 sm azalırdısa, 2020-2024-cü illərdə bu sürət artaraq ildə 22,7 santimetrə çatıb. Kostyanonun sözlərinə görə, Xəzər dənizinin su balansının komponentlərinin illik dəyişkənliyi buxarlanma səthinin azalmasının təsirini hələ də xeyli üstələyir.
