Minimum əməkhaqqı məsələsi hər bir ölkənin iqtisadi modelini, sosial prioritetlərini və idarəçilik anlayışını sınamağın ən etibarlı yollarından biridir. Çünki bu rəqəmin arxasında sadə bir statistika deyil, milyonlarla insanın gündəlik həyatı dayanır.
Azərbaycanın qonşuları ilə müqayisəsi ilk baxışdan müsbət görünsə də, mənzərə diqqətlə nəzərdən keçirildikdə daha mürəkkəb bir tablo ortaya çıxır. Türkiyədə minimum əməkhaqqı manat ekvivalentinə görə 1400-1500 səviyyəsindədir. Lakin bu rəqəmi yalnız nominal göstərici kimi qiymətləndirmək yanıltıcı olar. Türkiyə son illərdə rekord inflyasiya ilə üz-üzə gəlib, lirənin alıcılıq qabiliyyəti kəskin şəkildə aşağı düşüb. Ona görə də nominal yüksəklik həmişə real rifahı əks etdirmir. Bu, minimum əməkhaqqı debatında tez-tez unudulan, amma son dərəcə vacib bir məqamdır: rəqəm deyil, onun nəyə yetdiyi önəmlidir.
Rusiyada 580 manat ekvivalentindəki minimum əməkhaqqı Azərbaycandan yüksək görünür. Lakin Rusiyanın yaşayış xərcləri, ərzaq qiymətləri və kommunal ödənişlər də nəzərə alındıqda bu üstünlük o qədər də mütləq deyil. Üstəlik, Rusiyada bölgələrarası fərqlər böyükdür: Moskva və Sankt-Peterburqda tətbiq olunan minimum əməkhaqqı regional göstəricilərdən xeyli yüksəkdir, yəni ölkə daxilində belə vahid bir standartdan söhbət açmaq çətindir.
Ermənistanın vəziyyəti isə regionun ən ciddi problemlərindən birini əks etdirir. 330 manat ekvivalentindəki minimum əməkhaqqı təkcə aşağı deyil, həm də ölkənin iqtisadi reallıqlarına nisbətən son dərəcə qeyri-adekvat səviyyədədir. Ermənistanda əhali sıxlığı az, xidmət sektoru isə nisbətən bahalıdır. Bu şəraitdə minimum əməkhaqqının alıcılıq qabiliyyəti olduqca məhduddur və bu da miqrasiya axınının artmasına birbaşa zəmin yaradır. Ölkəni tərk edənlərin böyük hissəsinin əsas motivasiyası məhz iqtisadi amildir.
İranın vəziyyəti isə bütün bu müqayisələrin ən paradoksal halını təşkil edir. Rəsmi hesablamalara görə 250–300 manat aralığında qiymətləndirilən minimum əməkhaqqı artıq özlüyündə aşağıdır. Lakin İranda yüksək inflyasiyanın bu rəqəmi real həyatda demək olar ki, işlək hala salmaması vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. İranın bu problemi yalnız əmək bazarı məsələsi deyil, eyni zamanda sanksiyalar, valyuta böhranı və strateji idarəçilik problemlərinin məcmuundan qaynaqlanır. Bu baxımdan İran öz regional kontekstindən ayrı təhlil edilə bilməz.
Azərbaycana qayıtsaq, 400 manat rəqəmi bölgə içərisində nominal olaraq orta bir mövqedə dayanır. Lakin bu rəqəmin yetərliliyini ölçmək üçün bir neçə konkret suala cavab axtarmaq lazımdır. Bakıda bir ailənin aylıq ərzaq xərcləri nə qədərdir? Kirayə haqqı, kommunal xidmətlər, nəqliyyat və sağlamlıq xərclərini toplasaq, minimum əməkhaqqı bu məbləği keçirmi? Statistik məlumatlara görə bu sualların cavabı əksər hallarda mənfidir. Yəni minimum əməkhaqqı alan bir insan, əgər həmin əməkhaqqı yeganə gəlir mənbəyidirsə, büdcəsini bağlamaqda ciddi çətinlik çəkir.
Eyni zamanda Avropa Sosial Xartiyasına uyğun olaraq götürülmüş öhdəlik bu mənada yalnız hüquqi bir formallıq deyil, həm də sosial siyasətin istiqamətini müəyyən edən etik bir çərçivədir. Azərbaycan 2001-ci ildə Avropa Sosial Xartiyası qarşısında öhdəlik götürmüşdü ki, 5 il ərzində minimum əməkhaqqını orta aylıq əmək haqqının 60 faizinə çatdıracaq. Hazırda isə Azərbaycanda minimum əməkhaqqı orta aylıq əməkhaqqının 40 faizindən də aşağıdır. Minimum əməkhaqqının orta aylıq əməkhaqqının 60 faizinə çatdırılması hədəfi, əslində, əmək gəlirlərinin daha ədalətli bölüşdürülməsini, zənginliklə yoxsulluq arasındakı uçurumun daraldılmasını nəzərdə tutur. Hazırda bu nisbətin hədəfdən aşağı qalması onu göstərir ki, iqtisadi böyümənin meyvələri bərabər paylaşılmır.
Bütün bunları ümumiləşdirəndə belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür: regionda heç bir ölkə minimum əməkhaqqı siyasəti baxımından ideal nümunə deyil. Türkiyə yüksək nominal göstəricini inflyasiyaya qurban verib, Ermənistan və İran isə struktural iqtisadi problemlər üzündən bu sahədə ən ağır şəraiti yaşayır. Rusiya isə geniş coğrafiyasında vahid standartı tətbiq etməkdə çətinlik çəkir. Azərbaycan bu mənzərədə orta bir yerdə durur. Lakin “ən pislər arasında ən yaxşı olmaq” özlüyündə bir uğur meyarı ola bilməz.
Əsl meyar odur ki, minimum əməkhaqqı alan bir vətəndaş işlədikdən sonra özünün və ailəsinin əsas ehtiyaclarını ödəyə bilirmi? Bu suala müsbət cavab verilə bilmədikdə minimum əməkhaqqının mövcudluğu əmək bazarında formal bir göstəricidən kənara çıxmır. Sosial siyasətin isə formaldan real həyata keçməsi hər hansı bir iqtisadi modelin ədalətliliyinin əsas ölçüsüdür.
Akif Nəsirli
