Azərbaycanda müxtəlif sahələr üzrə cərimələrin artırılması və yeni cərimələrin tətbiqi vaxtaşırı ictimai müzakirələrə səbəb olur. Rəsmi izahat isə, demək olar ki, həmişə eynidir: qayda pozuntularının qarşısını almaq, məsuliyyəti artırmaq və qanunlara əməl olunmasını təmin etmək. Bu arqument prinsip etibarilə məntiqlidir, lakin məsələ cərimənin məbləğinə gəlib çatanda ortaya daha ciddi sual çıxır: cərimə vətəndaşın gəlirinə və real sosial vəziyyətinə nə dərəcədə uyğunlaşdırılır?
Cərimənin yüksək olması avtomatik olaraq onun daha effektiv olması demək deyil. Əgər cərimə minimum və ya orta gəlirlə yaşayan insan üçün həddindən artıq böyük maliyyə yükünə çevrilirsə, burada artıq təkcə hüquqi məsuliyyətdən deyil, sosial ədalətdən də danışmaq lazım gəlir.
Cərimələrin artırılmasının arxasında bir neçə amil dayanır:
İlk növbədə, inflyasiya və gəlirlərin dəyişməsi nəticəsində əvvəl müəyyən edilmiş cərimələrin çəkindirici təsirinin zəiflədiyi düşünülə bilər.
İkinci səbəb ayrı-ayrı sahələrdə qayda pozuntularının geniş yayılmasıdır. Lakin burada da əsas sual cərimənin nə qədər artırılması yox, onun nə qədər effektiv tətbiq olunmasıdır.
Üçüncü məsələ isə daha həssasdır. Cərimələr dövlət büdcəsi üçün əlavə gəlir mənbəyinə çevrilə bilər. Cərimənin əsas məqsədi büdcəyə pul toplamaq deyil. Əksinə, qayda pozuntuları azaldıqca cərimələrdən əldə olunan gəlirlər də azalmalıdır.
Məhz burada müəyyən paradoks yaranır. Dövlət bir tərəfdən qayda pozuntularının azalmasını istəyir, digər tərəfdən isə büdcə planlaşdırmasında cərimələrdən böyük məbləğdə gəlir gözləyir. Əgər sistem həqiqətən effektiv işləyirsə, uzunmüddətli perspektivdə pozuntuların sayı azalmalı və buna uyğun olaraq cərimələrdən daxilolmalar da aşağı düşməlidir. Cərimələrdən gəlirin davamlı artması isə sistemin qarşısına qoyduğu məqsədə nə dərəcədə çatdığını sual altında qoyur.
Azərbaycanda cərimə sisteminin ən mühüm problemlərindən biri də onun vətəndaşların gəlir səviyyəsi ilə əlaqəsinin zəif olmasıdır. İnzibati Xətalar Məcəlləsində bir çox hallarda cərimə konkret məbləğlə müəyyən edilir. Fiziki şəxslər, vəzifəli şəxslər və hüquqi şəxslər üçün fərqli cərimələr nəzərdə tutula bilər. Ancaq fiziki şəxsin gəlir səviyyəsi, bir qayda olaraq, cərimənin məbləğinin müəyyən edilməsində əsas meyar deyil.
Nəticədə minimum əməkhaqqı ilə yaşayan bir insanla ayda bir neçə min manat qazanan şəxsin eyni pozuntuya görə eyni məbləğdə cərimə ödəməsi mümkündür. Formal baxımdan hər ikisinə eyni münasibət göstərilir. Lakin sosial və iqtisadi baxımdan nəticə eyni deyil. 100 manatlıq cərimə yüksək gəlirli şəxs üçün əhəmiyyətsiz məbləğ ola bilər, minimum əməkhaqqı alan vətəndaş üçün isə ailə büdcəsinin ciddi hissəsini təşkil edə bilər.
Bu fərqi rəqəmlərlə də görmək mümkündür. Minimum əməkhaqqının 400 manat olduğu şəraitdə 100 manatlıq cərimə bir aylıq minimum əməkhaqqının 25 faizinə, 200 manatlıq cərimə 50 faizinə, 400 manatlıq cərimə isə bütöv bir aylıq minimum əməkhaqqına bərabərdir. Yaşayış minimumu ilə müqayisədə də vəziyyət kifayət qədər ağır görünür. Əmək qabiliyyətli əhali üçün yaşayış minimumunun 317 manat olduğu şəraitdə 300-400 manatlıq cərimə aztəminatlı vətəndaş üçün sadəcə hüquqi sanksiya deyil, ailənin gündəlik xərclərinə birbaşa təsir edən ciddi maliyyə yüküdür.
Orta aylıq nominal əməkhaqqının 1100-1170 manat civarında olması da vəziyyəti tam dəyişmir. Çünki orta əməkhaqqı bütün işçilərin faktiki qazancını göstərmir. Bu səbəbdən cərimələrin müəyyənləşdirilməsində yalnız orta əməkhaqqına istinad etmək də düzgün yanaşma olmaz.
Məhz buna görə cərimələrin gəlir səviyyəsinə uyğunlaşdırılması məsələsi ciddi şəkildə müzakirə olunmalıdır. Burada məqsəd imkanlı şəxsi daha çox, aztəminatlı şəxsi isə daha az cəzalandırmaq deyil. Məqsəd eyni cərimənin müxtəlif insanlar üçün yaratdığı real təsirin nəzərə alınmasıdır. Əgər cərimənin məqsədi çəkindirməkdirsə, onun çəkindirici gücü də müxtəlif gəlir qrupları üçün təxminən eyni olmalıdır.
Cərimələrin büdcəyə gətirdiyi vəsait məsələsi də ayrıca diqqət tələb edir. Hesablama Palatasının 2025-ci il büdcə xülasəsində maliyyə sanksiyaları, inzibati cərimələr və vergilər üzrə büdcədənkənar gəlirlərə aid edilən hissədən daxilolmalar 2024-cü ilin faktı üzrə 409,7 milyon manat, 2025-ci il üçün isə təxminən 440 milyon manat proqnozlaşdırılıb. Bu rəqəm 1 milyard manat deyil, lakin yenə də kifayət qədər böyük məbləğdir.
Dövlət büdcəsində cərimələrdən yüz milyonlarla manat gəlir gözlənilirsə, ortaya belə bir sual çıxır: dövlətin əsas marağı qayda pozuntularını azaltmaqdır, yoxsa pozuntulardan maliyyə gəliri əldə etmək? Cərimələr dövlət büdcəsinin gəlir planına çevrilməməlidir. Qanunun aliliyi cərimələrdən nə qədər pul toplandığı ilə deyil, insanların qanunlara nə qədər əməl etdiyi ilə ölçülür. Əgər bir gün cərimələrdən daxilolmalar kəskin şəkildə azalırsa, bunun səbəbi qayda pozuntularının azalmasıdırsa, dövlət üçün bu, maliyyə itkisi deyil, əksinə, hüquqi sistemin uğuru hesab edilməlidir./Globalinfo.az/
