“Pekində ABŞ Prezidenti Donald Trampla Çin Prezidenti Si Cinpin arasında baş tutan görüş diplomatiya ilə bağlı deyil. Bu, strateji bant genişliyi ilə əlaqəlidir”.
Çağdaş.Az xəbər verir ki,bu sözləri Globalinfo.az-a politoloq Rüstəm Tağızadə deyib.
Politoloq bildirib ki, dünya tariflərə, Tayvana və Pekində baş tutan simvolik əl sıxışmalarına diqqət yetirərkən, arxa planda daha böyük geosiyasi dəyişiklik baş verirdi:
“ABŞ getdikcə eyni vaxtda bir neçə cəbhəyə çəkilir, Çin isə birbaşa qarşıdurmadan bir addım uzaqda qalmaqla bundan faydalanır.
Qeyd etmək lazımdır ki, sızdırılmış ABŞ kəşfiyyat qiymətləndirmələrinə görə, Pekin İran münaqişəsinin səssiz strateji faydalananlarından biri olub. Vaşinqton Yaxın Şərqdə hərbi resurslar, tutucu raketlər, dəniz logistikası və siyasi diqqət sərf etdiyi halda, Çin sistemin bir neçə təbəqəsində asimmetrik üstünlüklər toplayır.
Tarixən qlobal güclər eyni anda bir neçə qeyri-sabit bölgəni idarə etmək məcburiyyətində qaldıqda həssas olublar. Britaniya İmperiyası bununla İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində qarşılaşmışdı. Sovet İttifaqı isə Əfqanıstanda eyni problemlə üzləşmişdi. İndi ABŞ oxşar həddən artıq gərginlik dövrünə daxil olmaq riski ilə üz-üzədir — eyni zamanda Avropa, Yaxın Şərq və Hind-Sakit okean regionu arasında balans yaratmağa çalışır.
Pekinin Amerikanın müharibədə uduzmasına ehtiyacı yoxdur. Ona sadəcə ABŞ-ın başqa bölgələrdə kifayət qədər resurs, diqqət və sənaye potensialı sərf etməsi lazımdır. Məhz buna görə İran münaqişəsi təkcə Körfəz regionu üçün deyil, ondan çox uzaqlarda da böyük əhəmiyyət daşıyır”.
Politoloq bildirib ki, Hörmüz böhranı zamanı Çin Körfəz dövlətlərinə silah satışını genişləndirib, diplomatik əlaqələrini artırıb və regional aktorlar üçün enerji fasilələrini idarə etməyə kömək edə biləcək iqtisadi sabitləşdirici qüvvə kimi çıxış edib:
“Həmin müddətdə ABŞ-ın raketdən müdafiə ehtiyatları regional aktivləri və gəmiçilik marşrutlarını qorumaq üçün tükənirdi. Müharibələr yalnız əsgərlərlə aparılmır. Onlar təchizat zəncirləri, gəmiqayırma zavodları, sənaye istehsalı, raket ehtiyatları, enerji axınları və zaman vasitəsilə aparılır.
Çin ABŞ ordusunun uzunmüddətli təzyiq altında necə fəaliyyət göstərdiyini diqqətlə öyrənir: onun müdaxilə imkanlarını nə qədər tez tükətdiyini, böhran dərinləşdikcə müttəfiqlər arasında koordinasiyanın necə işlədiyini, daxili siyasi fikir ayrılıqlarının strateji ardıcıllığa necə təsir etdiyini və Amerika seçicilərinin xaricdəki yeni, açıq qarşıdurmaya necə reaksiya verdiyini analiz edir. Bu, passiv müşahidə deyil, atəş açmadan döyüş meydanına hazırlıqdır.
Bu arada Pekin qlobal informasiya mühitini formalaşdırmağa davam edir. Müharibə əleyhinə narrativləri gücləndirmək və Vaşinqtonu qeyri-sabitliyin əsas mənbəyi kimi təqdim etməklə Çin, Qlobal Cənubun bəzi hissələrində, Yaxın Şərqdə və hətta davamlı geosiyasi böhranlardan yorulmuş bəzi Avropa aktorları arasında mövqelərini gücləndirir.
Tayvan məsələsi də bu kontekstdə daha təhlükəli xarakter alır. Si Cinpin Pekin sammiti zamanı Donald Trampa etdiyi xəbərdarlıq adi diplomatik siqnal deyildi. O, Tayvan məsələsinin yanlış idarə olunmasının “münaqişəyə” səbəb ola biləcəyini deyəndə, əslində, Pekinin bu məsələni artıq regional mübahisə kimi deyil, bütün beynəlxalq sistemin əsas gərginlik nöqtəsi kimi gördüyünü göstərirdi. Bu isə strateji hesablamaları dəyişdirir”.
Ekspertin sözlərinə görə, diplomatiyanın arxasında duran iqtisadi reallıq kifayət qədər sərtdir:
“Tariflər 145 faizə qədər yüksəlsə də, Vaşinqton Pekinin davranışını köklü şəkildə dəyişə bilmədi. ABŞ-ın Çinə ixracının ticarət müharibəsi dövründə təxminən 90 milyard dollar azaldığı bildirilir.
ABŞ qlobal miqyasda nə qədər çox təzyiq altında qalsa, Çin üçün strateji səbir bir o qədər dəyərli olur. Pekinin Tayvan ətrafında dərhal hərbi eskalasiyaya ehtiyacı yoxdur. Əksinə, ABŞ-ın xaricdəki resurslarını tükətmək, Çin təchizat zəncirlərindən asılılığı artırmaq, müttəfiqlər arasındakı birliyi zəiflətmək və Qərb daxilində siyasi parçalanmanın dərinləşməsini gözləmək kimi daha yaxşı proseslərə üstünlük verə bilər.
Mövcud geosiyasi mühitin bir növ strateji superpozisiyanı xatırlatmasının səbəbi də budur. Sistem hələ soyuq sülh və açıq qarşıdurma arasında qəti seçim etməyib.
Hər iki nəticə eyni anda mövcuddur. İran müharibəsi, Tayvan boğazı, yarımkeçirici təchizat zəncirləri, enerji boğazları və ABŞ-ın daxili siyasi qütbləşməsi artıq ayrı-ayrı böhranlar deyil. Onlar eyni qlobal sistem daxilində bir-biri ilə əlaqəli təzyiq qovşaqlarına çevriliblər. Məhz buna görə Si–Tramp görüşü bu qədər əhəmiyyətli idi.
Ona görə yox ki, hansısa problemi həll etdi. Ona görə ki, hər iki güc artıq anlayır: rəqabətin növbəti mərhələsi yalnız ideologiya ilə deyil, dözümlülüklə müəyyən olunacaq”.
