Bu cür məhsulların satışı və istifadəsi qanunidirmi?
Azərbaycanda gizli kameraların satışı və istifadəsi qanunla qadağan olunub. Amma sosial şəbəkələrdə mini kameraların satışı ilə bağlı reklamlara tez-tez rast gəlinir. Məhsuldan da aydın görünür ki, bu qurğular əsasən gizli çəkilişlərin həyata keçirilməsi üçün nəzərdə tutulur. Mütəxəssislərin fikrincə, texnologiyanın sürətli inkişafı ilə birlikdə müşahidə vasitələrinin də ölçüləri kiçilib, imkanları isə xeyli artıb. Bir neçə santimetr ölçüsündə olan kameralar yüksək keyfiyyətli görüntü çəkə, səsi yaza və əldə olunan məlumatları internet vasitəsilə başqa məkana ötürə bilir. Bu isə onların qanunsuz dinləmə, şantaj, şəxsi məlumatların oğurlanması və digər cinayət məqsədləri üçün istifadəsini asanlaşdırır.
Bəs bu cür kameraların satışı və istifadəsi qanunidirmi?
“Bakı” Hüquq Şirkətinin rəhbəri Natiq Ələsgərov “Yeni Müsavat”a deyib ki, son illər texnologiyanın sürətli inkişafı hüquq-mühafizə orqanları qarşısında yeni çağırışlar yaradıb: “Azərbaycan qanunvericiliyi gizli şəkildə informasiya əldə etmək üçün xüsusi hazırlanmış texniki vasitələrin dövriyyəsinə və istifadəsinə təsadüfi deyil ki, ciddi məhdudiyyətlər qoyur. Burada əsas məsələ kameranın ölçüsü deyil, onun təyinatı və kamuflyaj olunmuş formada insanların xəbəri olmadan məlumat toplamaq üçün hazırlanmasıdır. Məsələn, adi təhlükəsizlik kamerası, avtomobil videoregistratoru və ya mobil telefonun kamerası qanunsuz hesab edilmir. Ancaq qələm, eynək, divar saatı, elektrik adapteri, düymə, avtomobil açarı və ya digər məişət əşyası formasında gizlədilmiş çəkiliş qurğuları artıq xüsusi texniki vasitə kimi qiymətləndirilə bilər. Belə vasitələrin qanunsuz satışı, əldə edilməsi və istifadəsi Azərbaycan qanunvericiliyi ilə qadağandır”.
Natiq Ələsgərov deyib ki, kamuflyaj olunmuş qurğular daha çox ailədaxili mübahisələrdə, iş yerlərində əməkdaşların gizli izlənilməsi, biznes rəqabətində məlumat toplamaq, şantaj, şəxsi həyatın izlənilməsi, habelə müxtəlif cinayət xarakterli məqsədlər üçün istifadə olunur: “Bəzi hallarda şəxslər bu cihazları təhlükəsizlik məqsədilə aldıqlarını bildirsələr də, onların gizli məlumat toplamaq üçün nəzərdə tutulmuş texniki vasitə olması hüquqi qiymətləndirmə zamanı əsas meyar olaraq qalır. Sosial şəbəkələrdə və müxtəlif internet platformalarında belə cihazların açıq şəkildə reklam olunması isə onların qanuni olması anlamına gəlmir. İnternetdə hər hansı məhsulun sərbəst satılması onun Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun dövriyyədə olması demək deyil. Bir çox hallarda satış elanları xarici platformalar üzərindən yerləşdirilir və onların inzibati qaydada aşkarlanaraq bloklanması müəyyən vaxt tələb edir. Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də bu qurğuların ölkəyə necə gətirilməsidir. Xarici internet mağazalarından fərdi sifarişlə alınan məhsullar da gömrük nəzarətindən keçir. Gömrük orqanlarında risk analiz sistemi və texniki nəzarət vasitələri mövcuddur. Əgər bağlamada gizli şəkildə informasiya toplamaq üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi texniki vasitə aşkarlanarsa, həmin məhsulun ölkəyə buraxılmasına icazə verilməyə və materiallar hüquq-mühafizə orqanlarına göndərilə bilər. Vətəndaşların bilməli olduğu mühüm məqam ondan ibarətdir ki, “mən qanunu bilmirdim” arqumenti əksər hallarda hüquqi məsuliyyəti aradan qaldırmır. Şəxs sifariş etdiyi məhsulun texniki xüsusiyyətlərini və təyinatını əvvəlcədən araşdırmağa borcludur. Xüsusilə də məhsulun reklamında onun gizli çəkiliş və ya gizli dinləmə üçün nəzərdə tutulduğu açıq şəkildə göstərilirsə, sonradan məlumatsızlıq iddiası hüquqi baxımdan inandırıcı hesab edilmir. Gizli kameraların qanunsuz satışı və istifadəsi şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququnun pozulmasına səbəb olur və ciddi hüquqi məsuliyyət yaradır. Azərbaycan Konstitusiyası hər bir vətəndaşın şəxsi və ailə həyatının toxunulmazlığını təmin edir. İnsanların razılığı olmadan onların şəxsi məkanında gizli çəkiliş aparılması bu hüququn pozulması kimi qiymətləndirilə bilər. Texnologiyanın inkişafı ilə yanaşı, vətəndaşların rəqəmsal hüquqlarının qorunması da böyük əhəmiyyət kəsb edir. Məhz buna görə dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi, Azərbaycanda da gizli müşahidə vasitələrinin qanunsuz istifadəsinə qarşı sərt hüquqi mexanizmlər tətbiq edilir. Cihazın kiçik olması onu avtomatik olaraq qanunsuz etmir. Əsas meyar onun gizli məlumat toplamaq məqsədilə kamuflyaj olunması və istifadə edilməsidir. Məsələn, qələm formasında kamera və ya divar saatına yerləşdirilərək, eləcə də eynək və ya düymə formasında çəkiliş aparan qurğular insanların xəbəri olmadan şəxsi həyatın izlənilməsi üçün istifadə olunduqda qanun pozuntusu hesab edilə bilər”.
Xatırladaq ki, Nazirlər Kabinetinin 15 avqust 2000-ci il tarixli 139-6 nömrəli qərarının 20-ci bəndinə əsasən, eni, uzunluğu və qalınlığı 50 mm-dən az olan, video və ya audio məlumatların gücləndirilməsi, işlənməsi, yazılması və saxlanılması üçün nəzərdə tutulan xüsusi texniki vasitələrin satış məqsədi olmadan qanunsuz əldə edilməsinə görə məsuliyyət yaranır. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinin 302.3-cü maddəsinə əsasən, gizli şəkildə informasiya almaq üçün nəzərdə tutulmuş texniki vasitələrin qanunsuz olaraq istehsalı, satışı və ya istifadəsi 2000 manatdan 5000 manatadək cərimə və ya 3 ilədək azadlığın məhdudlaşdırılması və ya azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır.
