Qızılın qiymətini yalnız mədənlərdə istehsal olunan qızılın həcmi və ya zərgərlik bazarındakı tələblə izah etmək artıq mümkün deyil. Qlobal bazarda qızılın istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdən biri ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin, yəni FED-in pul siyasətidir. FED-in faiz qərarları investorların pullarını qızılda, istiqrazlarda, səhmlərdə və ya dollarda saxlamaq barədə seçimlərinə birbaşa təsir göstərir.
Qızıl faiz gətirməyən aktivdir. Bu, ilk baxışda onun zəif tərəfi kimi görünür. Məsələn, investor pulunu ABŞ dövlət istiqrazına yatırırsa, müəyyən gəlir əldə edir. Qızıl saxladıqda isə belə faiz gəliri yoxdur. Ona görə faizlər yüksək olanda investor üçün istiqraz və digər faiz gətirən alətlər daha cəlbedici görünür. FED faizləri aşağı salanda isə vəziyyət dəyişir: istiqrazların gəlirliliyi azalır və qızılın “alternativ xərc”i aşağı düşür. Başqa sözlə, qızıl saxlamağın investor üçün itirdiyi gəlir azalır.
Burada dolların məzənnəsi də mühüm rol oynayır. Qızıl beynəlxalq bazarda dollarla qiymətləndirilir. FED faizləri aşağı salmağa başlayanda dolların digər valyutalara nisbətən zəifləməsi ehtimalı artır. Dollar ucuzlaşdıqda isə digər ölkələrin investorları üçün qızıl nisbətən daha əlçatan olur və tələbin artması qiyməti yuxarı çəkə bilir. Əksinə, FED sərt siyasət aparır, faizləri yüksək saxlayır və dollar möhkəmlənirsə, qızıl üzərində təzyiq yarana bilər.
Lakin son illərdə qızılın yüksəlişini yalnız FED-in faiz qərarları ilə izah etmək də düzgün olmaz. Çünki bazarda başqa, daha uzunmüddətli bir tendensiya formalaşıb: mərkəzi bankların qızıl alışları. Bir sıra ölkələr dollar ehtiyatlarının müəyyən hissəsini qızılla diversifikasiya etməyə çalışır. Bu isə qızıla təkcə investorların deyil, dövlətlərin də davamlı tələb yaratması deməkdir.
Digər mühüm faktor geosiyasi risklərdir. Müharibə, sanksiyalar, ticarət qarşıdurmaları və böyük dövlətlər arasında münasibətlərin kəskinləşməsi zamanı investorlar daha riskli aktivlərdən uzaqlaşaraq “təhlükəsiz liman” hesab etdikləri qızıla üz tuturlar. Yaxın Şərqdə gərginliyin artması, ABŞ-İran münasibətlərində qeyri-müəyyənlik və tarif müharibələri kimi amillər də qızıla əlavə dəstək verir.
Əslində qızılın hazırkı bahalaşmasında maraqlı məqam da budur: bazar eyni vaxtda bir neçə fərqli riskə qarşı sığorta axtarır. İnvestor üçün qızıl yalnız inflyasiyadan qorunma vasitəsi deyil, həm də geosiyasi risklərə, valyuta dəyişkənliyinə və maliyyə bazarlarındakı qeyri-müəyyənliyə qarşı müdafiə alətidir.
FED-in iyulun sonundakı faiz qərarından sonra qızılın reaksiyası da bunu göstərdi. Faiz dərəcəsinin dəyişdirilməməsinə baxmayaraq, bazar gələcəkdə faizlərin aşağı salınacağı ehtimalını qiymətləndirməyə davam edir. Deməli, qızılın qiyməti yalnız FED-in bu gün nə etdiyinə deyil, FED-in sabah nə edə biləcəyinə dair gözləntilərə də reaksiya verir.
Bazar üçün ən mühüm məsələ məhz gözləntilərdir. Əgər investorlar FED-in yaxın aylarda faizləri aşağı salacağını düşünürlərsə, qızıl əvvəlcədən bahalaşa bilər. Sonradan faiz endirimi baş verəndə isə qiymət artımı artıq qismən bazara daxil edilmiş olur. Əksinə, FED gözlənilmədən sərt mövqe nümayiş etdirərsə, qızıl qısa müddətdə ciddi təzyiqlə üzləşə bilər.
Hazırda bazarın qarşısında belə bir dilemma var. Bir tərəfdən, yüksək inflyasiya və geosiyasi risklər qızılı dəstəkləyir. Digər tərəfdən, FED-in uzun müddət yüksək faiz siyasətini davam etdirməsi qızılın bahalaşmasını məhdudlaşdıra bilər. Buna görə qarşıdakı dövrdə qızıl bazarında düzxətli bahalaşmadan daha çox kəskin dalğalanmalar gözləmək mümkündür.
FED sədrliyinə mümkün namizədlər ətrafında müzakirələr də bazarın diqqətindədir. Daha sərt pul siyasətini müdafiə edən fiqurun önə çıxması faizlərin tezliklə aşağı salınacağı ilə bağlı gözləntiləri zəiflədə bilər. Bu halda dollar və istiqraz gəlirlilikləri yüksələ, qızıl isə müəyyən təzyiqlə üzləşə bilər. Amma bu, avtomatik olaraq uzunmüddətli qızıl ucuzlaşması demək deyil. Çünki mərkəzi bankların alışları və geosiyasi risklər FED-in təsirini müəyyən qədər kompensasiya edə bilər.
Böyük maliyyə qurumlarının qızıl üçün nikbin proqnozlar verməsinin səbəbi də budur. Müxtəlif bankların rəqəmləri fərqlənsə də, ümumi yanaşmada qızıl üçün yuxarı istiqamətli potensialın qorunduğu görünür. Burada söhbət yalnız FED-dən getmir. Mərkəzi bankların alışları davam etdiyi, geosiyasi risklər yüksək qaldığı və investorların dolların gələcəyi ilə bağlı müəyyən narahatlıqları olduğu müddətdə qızıla tələbin güclü qalması mümkündür.
Ancaq qızılın qiymətinin daim yüksələcəyini düşünmək də düzgün olmaz. Əgər ABŞ iqtisadiyyatı gözləniləndən daha güclü nəticələr göstərsə, inflyasiya yüksək qalsa və FED faizləri uzun müddət aşağı salmasa, dollar möhkəmlənə bilər. Belə vəziyyətdə qızılın sürətli yüksəlişi dayana bilər. Geosiyasi gərginliklərin azalması və investorların yenidən səhmlər kimi riskli aktivlərə qayıtması da qızılın qiymətinə təzyiq yarada bilər.
Burada daha bir vacib məqam var: qızılın qiymətinin yüksəlməsi həmişə iqtisadiyyat üçün müsbət xəbər deyil. Qızılın sürətlə bahalaşması bəzən investorların gələcəklə bağlı narahatlığının göstəricisidir. Yəni qızıl bahalaşırsa, bu, yalnız “qızıla tələbat artıb” anlamına gəlmir. Eyni zamanda bazarın inflyasiya, müharibə, maliyyə riskləri və dollarla bağlı narahatlığının artdığını da göstərə bilər.
Azərbaycan üçün də qızılın dünya qiymətindəki dəyişiklik maraqlıdır. Ölkənin qızıl hasilatı və ixracı baxımından yüksək qiymətlər əlavə gəlir imkanları yarada bilər. Eyni zamanda əhalinin yığım və investisiya davranışına da təsir göstərir. Dünya bazarında qızıl bahalaşdıqca fiziki qızılın, külçələrin və digər qızıl alətlərinin qiyməti də yüksəlir. Bu isə qızılı əvvəlki qiymətlərdən alan şəxslər üçün gəlir imkanı yaratsa da, yeni investor üçün giriş xərcini artırır.
Nəticədə qızıl bazarında əsas sual “FED faizləri nə vaxt endirəcək?” sualından daha genişdir. Əsl sual budur: dünyada qeyri-müəyyənlik nə qədər davam edəcək, dolların mövqeyi necə dəyişəcək, mərkəzi banklar qızıl almağa davam edəcəkmi və FED inflyasiya ilə mübarizədə nə qədər sərt qalacaq?
Bu amillərin əksəriyyəti hazırda qızıla dəstək verir. Ona görə yaxın aylarda qiymətdə dalğalanmalar və müəyyən geriçəkilmələr mümkün olsa da, orta müddətli perspektivdə qızıl üçün müsbət amillər hələ də kifayət qədər güclüdür. Lakin bazarda ən böyük səhv qızılın “həmişə bahalaşan aktiv” kimi qəbul edilməsidir. Qızıl da digər aktivlər kimi kəskin ucuzlaşa bilər. Sadəcə hazırkı şəraitdə onun arxasında həm monetar, həm geosiyasi, həm də institusional səviyyədə güclü tələb formalaşıb.(referans media)
