Son illər əhalinin qocalması, doğum səviyyəsinin azalması və əmək bazarındakı dəyişikliklər dünyanın bir çox ölkəsində pensiya sisteminin dayanıqlılığı ilə bağlı narahatlıqları artırır. Ekspertlər hesab edirlər ki, işləyən və sosial sığorta haqqı ödəyən şəxslərin sayının azalması pensiya fondlarının maliyyə imkanlarına birbaşa təsir göstərən əsas amillərdəndir. Azərbaycanda da bu məsələ zaman-zaman müzakirə olunur və pensiya sisteminin uzunmüddətli davamlılığı diqqət mərkəzində saxlanılır.
Bəs işləyənlərin sayı təqaüdçülərin sayından az olarsa, bu, pensiya ödənişlərinin davamlılığı üçün hansı riskləri yarada bilər?
Çağdaş.Az xəbər verir ki ,mövzu ilə bağlı Konkret.az-a danışan iqtisadçı Xalid Kərimli bildirib ki, burada əsas məsələ işləyənlərin sayından daha çox, onların ödədiyi sosial sığorta haqlarının həcmi ilə bağlıdır.
Onun sözlərinə görə, pensiya fonduna daxil olan vəsait ödənilən pensiyaları qarşılamadığı zaman yaranan kəsir dövlət büdcəsi hesabına bağlanır:
“Burada məsələ saydan çox məbləğdən gedir. İşləyən şəxslərin əməkhaqlarından Pensiya Fonduna toplanan vəsait ödənilən pensiyalardan az olarsa, kəsir yaranır. Hazırda Azərbaycanda da belə vəziyyət müşahidə olunur. Hər il Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun pensiya büdcəsinə dövlət büdcəsindən bir milyard manatdan çox vəsait transfer edilir. Pensiya Fondunun kəsiri dövlət büdcəsi hesabına bağlanır. Təbii ki, bu da dövlət büdcəsi üçün əlavə yük yaradır.”
İqtisadçı qeyd edib ki, normal vəziyyətdə işləyənlərin ödədiyi sosial sığorta haqları cari pensiya ödənişlərini tam qarşılamalı, hətta fondda əlavə vəsait formalaşmalıdır:
“Yaxşı olardı ki, işləyən şəxslərin Pensiya Fonduna ödədiyi vəsait cari pensiya ödənişlərindən çox olsun və fondun artıq vəsaiti qalsın. Amma hazırda belə deyil. Pensiya Fonduna vəsait çatmadığı üçün dövlət təhsil, səhiyyə və müdafiə kimi digər sahələrə ayırdığı vəsaitlə yanaşı, bu kəsiri də büdcədən maliyyələşdirir.”
X.Kərimli vurğulayıb ki, bu yükü azaltmaq məqsədilə son illərdə pensiya yaşının mərhələli şəkildə artırılması qərarı qəbul edilib.
“Azərbaycanda kişilər üçün pensiya yaşı 62-dən 65 yaşa, qadınlar üçün isə 60-dan 65 yaşa qaldırıldı. Məqsəd pensiya öhdəliklərini azaltmaq və sistem üzərindəki maliyyə yükünün kəskin artmasının qarşısını almaq idi. Lakin bu qərar müəyyən mənada insanlar üçün ədalətsiz nəticələr də doğurdu. Çünki ölkədə orta ömür uzunluğu təxminən 74-75 yaşdır. Bu isə o deməkdir ki, insanların əksəriyyəti cəmi 9-10 il pensiya almaq imkanına malik olur.”
Ekspertin fikrincə, hazırda dövlət büdcəsinin imkanları hesabına pensiya sistemində ciddi problem hiss olunmasa da, gələcəkdə büdcə gəlirlərinin azalacağı təqdirdə risklər arta bilər:
“Hazırda dövlətin maliyyə imkanları olduğuna görə ciddi problem yaranmır. Ancaq gələcəkdə büdcənin bu imkanları zəifləyərsə, pensiya sistemində çətinliklər yarana bilər. Bu vəziyyət pensiyaların artırılması imkanlarına da təsir göstərir. Xüsusilə minimum və yaşa görə pensiyaların artırılması məsələsində maliyyə məhdudiyyətləri özünü göstərir. Daha yüksək pensiya isə əsasən insanların işlədiyi dövrdə aldığı əməkhaqqı və ödədiyi sosial sığorta haqları hesabına formalaşır.”
