Uşağı olan qadınları gecə növbəsinə məcbur etmək olar? – AÇIQLAMA
Əmək münasibətlərində qadınların hüquqlarının qorunması, xüsusilə hamilə və azyaşlı uşaqları olan qadınların iş rejimi ilə bağlı məsələlər qanunvericilikdə xüsusi qaydalarla tənzimlənir. İşəgötürənin əmək müqaviləsinə əsasən işçidən öz əmək funksiyasını yerinə yetirməsini tələb etmək hüququ olsa da, bütün işçilər üçün eyni əmək rejimi və qaydalar tətbiq edilmir.
Cagdas.az –ın un məlumatına əsasən, qanunvericilik müəyyən kateqoriyalara aid qadın işçilər üçün əlavə təminatlar müəyyən edir. Bu təminatlar xüsusilə gecə vaxtı işə cəlb edilmə, iş vaxtından artıq iş, istirahət və qeyri-iş günlərində iş, eləcə də ezamiyyət məsələlərində özünü göstərir.Əmək Məcəlləsinin 242-ci maddəsində hamilə qadınlar, 14 yaşınadək uşağı olan qadınlar və əlilliyi olan uşağı olan qadınlarla bağlı xüsusi müddəalar nəzərdə tutulub. Bu kateqoriyaya daxil olan qadınların gecə vaxtı yerinə yetirilən işlərə cəlb edilməsi yalnız onların yazılı razılığı ilə mümkündür.
Mütəxəssislərin fikrincə, burada ən mühüm məqamlardan biri məhz yazılı razılıq tələbidir. Yəni işəgötürənin işçidən şifahi şəkildə razılıq alması kifayət hesab edilmir. Qanun xüsusi kateqoriyaya daxil olan qadının gecə işinə cəlb olunması üçün yazılı razılığı əsas şərtlərdən biri kimi müəyyən edir.Əmək qanunvericiliyinə əsasən, gecə vaxtı saat 22:00-dan səhər saat 06:00-dək olan müddət hesab edilir. Bu səbəbdən növbəli və ya gecə iş rejimində çalışan qadınların iş qrafiki hazırlanarkən həmin müddət nəzərə alınmalıdır.Məsələn, 14 yaşınadək uşağı olan qadının növbəsi saat 22:00-dan sonra davam edirsə, həmin iş artıq gecə vaxtı görülən iş kimi qiymətləndirilə bilər. Belə halda işçinin gecə işinə hansı əsasla cəlb edilməsi və onun yazılı razılığının olub-olmaması mühüm hüquqi əhəmiyyət daşıyır.Burada mühüm məqamlardan biri də odur ki, 14 yaşınadək uşağı olan qadının işləməsinə ümumiyyətlə qadağa qoyulmur. Belə qadın gündüz saatlarında öz əmək funksiyasını normal şəkildə yerinə yetirə bilər. Qanun sadəcə olaraq onun müəyyən xüsusi iş rejimlərinə cəlb olunması zamanı əlavə təminatlar yaradır.Yəni azyaşlı uşağı olan qadının işəgötürən tərəfindən işdən azad edilməsi və ya ümumiyyətlə işləməsinə imkan verilməməsi ilə bağlı ümumi qayda mövcud deyil. Əksinə, əsas məsələ qadının əmək hüquqları ilə ailə və uşağa qayğı öhdəlikləri arasında balansın qorunmasıdır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, gecə işi ilə iş vaxtından artıq iş də eyni anlayış deyil. İşçinin saat 22:00-dan səhər saat 06:00-dək işləməsi gecə işi ilə bağlı qaydaların tətbiqini nəzərdə tutur. İşçinin müəyyən edilmiş gündəlik və ya həftəlik iş vaxtından artıq işlədilməsi isə iş vaxtından artıq iş hesab olunur və ayrıca hüquqi tələblərlə tənzimlənir.Məsələn, işçi saat 09:00-dan 18:00-dək işləyirsə və işəgötürən ondan iş gününün sonunda əlavə olaraq işləməyi tələb edirsə, burada iş vaxtından artıq iş məsələsi yarana bilər. Əgər həmin əlavə iş saatları saat 22:00-dan sonrakı müddətə düşürsə, bu zaman həm iş vaxtından artıq iş, həm də gecə işi ilə bağlı hüquqi normalar gündəmə gələ bilər.İstirahət və bayram günlərində işə cəlb edilmə də əmək qanunvericiliyində ayrıca tənzimlənir. Xüsusi kateqoriyaya daxil olan qadınlarla bağlı isə bu məsələlərdə əlavə təminatlar mövcuddur. Buna görə də işəgötürən belə işçiləri istirahət və qeyri-iş günlərində işə cəlb edərkən qanunun müəyyən etdiyi şərtləri nəzərə almalıdır.Ezamiyyət məsələsində də xüsusi qaydalar tətbiq edilir. İşçinin başqa şəhərə və ya rayona göndərilməsi əmək münasibətlərindən irəli gələn hal olsa da, qanunla xüsusi qorunan kateqoriyaya daxil olan qadınların ezamiyyətə göndərilməsi zamanı həmin təminatlar nəzərə alınmalıdır.Hamilə qadınlarla bağlı məsələyə isə daha xüsusi yanaşılır. Hamiləlik dövründə qadının əmək şəraitinin onun sağlamlığı üçün təhlükə yaratmaması əsas məsələlərdən biridir. Əmək Məcəlləsinin 242-ci maddəsində hamilə qadınların gecə vaxtı, iş vaxtından artıq işlərə, istirahət və qeyri-iş günlərində işə cəlb edilməsi və ezamiyyətə göndərilməsi ilə bağlı xüsusi şərtlər müəyyən edilib.Hamilə və üç yaşınadək uşağı olan qadınlarla bağlı müəyyən hallarda qadının və uşağın həyat və sağlamlığına təhlükə yaranmaması barədə tibbi rəy məsələsi də qanunvericilikdə nəzərdə tutulur. Bu səbəbdən hamilə işçinin əmək şəraiti müəyyən edilərkən yalnız işəgötürənin ehtiyacları deyil, qanunun tələb etdiyi xüsusi təminatlar da nəzərə alınmalıdır.Əlilliyi olan uşağı olan qadınlar da əmək qanunvericiliyində xüsusi təminatlardan yararlanan kateqoriyaya daxildir. Belə qadınların gecə vaxtı işə cəlb edilməsi zamanı yazılı razılıq tələbi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Mütəxəssislərin fikrincə, əmək müqaviləsində növbəli və ya gecə işinin nəzərdə tutulması işəgötürənə bütün hallarda işçini gecə növbəsinə məcburi qaydada cəlb etmək hüququ vermir. Əmək müqaviləsinin mövcudluğu qanunvericilikdə nəzərdə tutulan xüsusi təminatları aradan qaldırmır.Başqa sözlə, işçi əmək müqaviləsini imzalayarkən növbəli iş rejimi ilə tanış olsa belə, onun sonradan qanunla xüsusi qorunan kateqoriyaya daxil olması və ya həmin statusunun mövcudluğu nəzərə alınmalıdır. Məsələn, 10 yaşlı uşağı olan qadın gecə növbəsinə təyin edilirsə, onun bu işə yazılı razılığının olub-olmaması mühüm hüquqi məsələdir. İşçi belə razılıq verməyibsə, onun gecə işinə cəlb edilməsinin qanunvericiliyə uyğunluğu ayrıca qiymətləndirilməlidir.Bununla yanaşı, yazılı razılığın verilməsi də işəgötürəni digər əmək qanunvericiliyi tələblərinə əməl etməkdən azad etmir. İş vaxtının müddəti, istirahət vaxtı, əməyin mühafizəsi, əməkhaqqının ödənilməsi və digər əmək təminatları yenə də qanunvericiliyə uyğun təmin edilməlidir.Qeyd edilməlidir ki, işçinin qanunla ona verilmiş hüquq və təminatlardan istifadə etməsi əmək intizamının pozulması kimi qiymətləndirilməməlidir. Əgər qanun müəyyən vəziyyətdə işçinin yazılı razılığını tələb edirsə, həmin razılığın verilməməsi işçinin qanuni hüququndan istifadə etməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, əmək hüquqları ilə bağlı bu cür məsələlərdə həm işçilərin, həm də işəgötürənlərin qanunvericiliyi düzgün bilməsi vacibdir. İşçi öz hüquqlarından xəbərsiz olduqda qanunun verdiyi təminatlardan istifadə edə bilməyə, işəgötürən isə qanunun tələblərini bilmədikdə əmək hüquqlarının pozulmasına yol verə bilər.Xüsusilə növbəli iş rejimində çalışan qadınlar əmək müqaviləsinin şərtləri ilə yanaşı, iş qrafikində göstərilən saatlara da diqqət yetirməlidirlər. İş saatlarının gecə vaxtına düşüb-düşməməsi, iş vaxtından artıq işin olub-olmaması və istirahət və bayram günlərində işə cəlb edilmə kimi məsələlər hüquqi baxımdan ayrıca qiymətləndirilə bilər.
Nəticə etibarilə, hamilə qadınlar, 14 yaşınadək uşağı olan qadınlar və əlilliyi olan uşağı olan qadınlar əmək münasibətlərində əlavə hüquqi təminatlara malikdirlər. Bu təminatlar onların xüsusilə gecə işinə, iş vaxtından artıq işlərə, istirahət və qeyri-iş günlərində işə cəlb edilməsi, həmçinin ezamiyyətə göndərilməsi zamanı nəzərə alınmalıdır.Əsas məqamlardan biri isə budur ki, qanunla müəyyən edilən hallarda xüsusi kateqoriyaya daxil olan qadınların gecə vaxtı işə cəlb olunması üçün yazılı razılıq tələb edilir. Buna görə də “14 yaşınadək uşağım var, məni gecə növbəsinə məcbur edə bilərlərmi?” sualına cavab verilərkən işçinin statusu, uşağın yaşı, iş rejimi və konkret əmək şəraiti birlikdə nəzərə alınmalıdır.
Belə hallarda işçilərin əmək müqaviləsinin şərtlərini, iş qrafikini və işə cəlb olunmaları ilə bağlı sənədləri diqqətlə nəzərdən keçirmələri, hüquqlarının pozulduğunu düşündükləri təqdirdə isə əmək hüquqları üzrə mütəxəssisə və ya hüquqşünasa müraciət etmələri məqsədəuyğundur.\oxu24.com\
